Էմպաթիա

Էմպաթիա բառը ծագել է հունական «empatos» բառից, ինչը նշանակում է «կարեկցանք, ներթափանցում: Սակայն սկզբնապես, «էմպաթիա» տերմինը հայտնվել է 20-րդ դարի սկզբին ամերիկացի հոգեբան Է. Տիտչեների շնորհիվ՝ ընդհանրացնելով զարգացած փիլիսոփայական ավանդույթի գաղափարը համակրանքի տեսությունների հետ և լայն տարածում ստացել 50-ական թվականներից: «էմպաթիա» եզրույթը Է. Տիտչեները թարգմանել է գերմանական «Einfuhlung» բառից՝ «ապրումակցում», որով գեղագիտության մեջ նկարագրվում էր արվեստի գործերի, բնության օբյեկտների ընկալման գործընթացը, դիտորդի՝ իրեն դիտարկվող առարկայի հետ նույնացնելու հակումը, որը գեղեցիկի ապրումների պատճառ է հանդիսանում: 1924 թվականին Տիտչեները նշել է, որ բառը ստեղծվել է «սիմպատիա» բառի նմանությամբ:

Այս խնդրի առաջին ներքին հետազոտողը՝ Տ.Պ. Գավրիլովան, էմպաթիան սահմանել է որպես «մեկ ուրիշի ապրումներին արձագանքելու մարդու հատուկ ունակություն, լինի դա մարդ, կենդանի կամ մարդաթափված առարկա: Էմպաթիան, որպես կանոն, առաջանում է մյուսի ապրումների անմիջական ընկալման դեպքում»։ Նրա կարծքով էմպաթիան գոյություն ունի որպես կայուն սեփականություն, այսինքն, որպես անհատի ունակությունը նույն կերպ իրականացնելու տարբեր տեսակի օբյեկտների նկատմամբ հուզական արձագանքելու իրեն բնորոշ միջոց: Ա.Ա. Բոդալևը նույնպես էմպաթիան սահմանում է որպես մեկ ուրիշին ընկալելու և հասկանալու կարողություն՝ էմոցիոնալ արձագանքելով մյուսի ապրումներին և հարմարվելով դրանց։

Էմպաթիայի ժամանակակից հասկացողությանն առավել մոտ է Զ. Ֆրոյդի կողմից տրված բացատրությունը. «Մենք հաշվի ենք առնում այցելուի հոգեկան վիճակը, պատկերացնում ենք մեզ այդ վիճակում և փորձում ենք հասկանալ նրան, համեմատելով մեր սեփական վիճակի հետ», էմպաթիա ունենալ նշանակում է ընկալել այլ անձի սուբյեկտիվ աշխարհն այնպես, ինչպես ընկալվում է այդ անձի կողմից: Դա նշանակում է զգալ անձի ցավն ու հաճույքներն այնպես, ինչպես նա է զգում, բայց դրան զուգահեռ ոչ մի րոպե չմոռանալ, որ գոյություն ունի «կարծես թե» զգացողությունը:

Էմպաթիան դիտվում է որպես բնածին հատկություն կամ որպես ձեռք բերված որակ, տարբեր սեռի մարդկանց տարբեր, ըստ մասնագիտական կամ էթնիկ պատկանելության:

Կախված էմպաթիայի ունակության ճանաչողական, էմոցիոնալ կամ վարքագծային բաղադրիչից առանձնանում են էմպաթիայի հետևյալ ձևերը՝

  1. Կոգնիտիվ բաղադրիչը էմպաթիայի պարզագույն ձևն է, առանց սեփական վիճակի փոփոխության ուրիշին հնարավոր չէ հասկանալ: Դա այլ անձի հույզերի և զգացմունքների ճանաչողական իրազեկությունն ու ըմբռնումն է, սուբյեկտի ունակությունն է ընկալել ուրիշի ինտելեկտուալ ներքին փորձը: Ճանաչողական էմպաթիայի նշանակությունը, ըստ երևույթին, մարդկանց միջև հաղորդակցումը հեշտացնելու գործընթացն է: Ենթադրվում է նաև, որ էմպաթիա ունեցող մարդը, դրա հետևանքով, ավելի շատ հակված կլինի համակրանքի արտահայտմանը, օգնություն ցուցաբերելուն և մյուսի ընդունմանը։ Ա.Ա. Բոդալևն ընդգծում է, որ էմպաթիան որպես մեկ ուրիշին ընկալելու և հասկանալու, նրա հուզական վիճակը փոխգործակցության ընթացքում դիտարկելու, այսինքն՝ նրա նկատմամբ էմոցիոնալ արձագանքելու և հարմարվելու ունակություն բարդ հոգեբանական կազմավորում է, որում միահյուսված են մարդու ճանաչողական և հուզական գործընթացները: Էմպաթիան գրեթե միշտ ազդում է անձի ճանաչողության արդյունքների վրա: Եվ դա ուղղակիորեն կախված է հուզական-էմպաթիկ փոխգործակցության հաջողությունից:
  2. Հուզական բաղադրիչը ոչ միայն մյուսի ապրումների հասկանալն է, այլ ենթադրում է, որ էմպաթիկ ապրումներն իրենցից ներկայացնում են մեկ այլ անձի զգացմունքների կիսում, հուզական ռեզոնանս, հուզական արձագանք դեպի մյուսի հույզերին, ապրումակցում, կարեկցանք. այն օգնում է զգալ կոնֆլիկտային իրավիճակը:
  3. Վարքագծային բաղադրիչը էմպաթիկ ակտի բարձրագույն ձևն է և վերջնական փուլը: Այն արտահայտվում է շփման զուգընկերոջ կողմից ակտիվ աջակցությամբ։ Այս բաղադրիչը մարդու հոգեֆիզիոլոգիական և սոցիալ-հոգեբանական գործունեության բարդագույն ֆենոմենն է: Այս ձևը անհատի սոցիալական վարքագծի կարգավորման մի հզոր գործոն է: Ուսումնասիրությունների շրջանակներում հետաքրքիր է Ն.Ն. Օբոզովի մոտեցումը, ով առանձնացնում է վարքագծային էմպաթիան, որը տարբերվում է անհատի կամ խմբի ակտիվ աջակցությամբ: Ըստ Պ. Վ. Սիմոնովի, վարքագծային էմպաթիան սոցիալ-իմաստալի էմպաթիայի ձև է, որը համատեղում է սուբյեկտի ընկալումը մյուսի վիճակի մասին ազդակների և գերիշխող անձնական կարիքների արդիականացումը, որի էությունը այլ մարդկանց ծառայելու ձգտումն է: Արդյունավետ էմպաթիան օգնում է ոչ միայն կարեկցել և ապրումակցել, այլև միջոցներ և ուղիներ փնտրել ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու համար՝ զուգընկերոջ/զուգընկերների հետ միասին: Այս էմպաթիան ճանաչվում է որպես բարձրագույն ձևը և էմպաթիկ ակտի վերջնական փուլը, որտեղ ճանաչողական և հուզական էմպաթիայի միջանկյալ հղումներ  են ներկայացված: 

Վ. Վ. Բոյկոն իր հետազոտություններում առանձնացնում է էմպաթիայի ռացիոնալ, հուզական և ինտուիտիվ ուղիները և տալիս դրանց հետևյալ բացատրությունները՝

  • Ռացիոնալ ուղի, որը բնութագրվում է ցանկացած այլ մարդու էության վրա ուշադրության, ընկալման և մտածողության, նրա վիճակի, խնդիրների, վարքագծի վրա ուղղվածությամբ: Դա ինքնաբուխ հետաքրքրություն է մյուսի նկատմամբ, որը բացում է զուգընկերոջ զգացմունքային և ինտուիտիվ արտացոլման դարպասները: Ռացիոնալ բաղադրիչում չպետք է փնտրել ուրիշի հանդեպ տրամաբանության կամ հետաքրքրության մոտիվացիա: Զուգընկերը ուշադրություն է հրավիրում իր լինելու վրա, ինչը թույլ է տալիս էմպմաթին անկողմնակալորեն բացահայտել նրա էությունը:
  • Հուզական ուղին կապված է ուրիշին հասկանալու սեփական հուզական փորձի հիման վրա, հուզական ասոցացիաների և փոխանակումների միջոցով. Ես կապրեի, կարձագանքեի այսպես, ոչ թե այդ ձևով; սովորաբար ընկալում, գնահատում եմ այսպես, ոչ թե այդպես; ինձ սովորաբար չի անհանգստացնում և այլն:
  • Ինտուիտիվ ուղին հանգում է զուգընկերոջ մասին տեղեկատվության ենթագիատակցական մշակմանը: Ընդհանրացումը և դրա մասին եզրակացությունն իրականացվում են առանց տրամաբանության մասնակցության, բայց անցյալի փորձի հետ անգիտակից համադրումների հիման վրա:

Ենթագիտակցական մակարդակում էմպաթիան ունի իմպուլսիվ բնույթ և հանդես է գալիս որպես կարեկցանքի բնազդ: Գիտակցված մակարդակով կարեկցանքը զգացմունքների, զգացմունքային վերաբերմունքի դրսևորում է: Այսպիսով, էմպաթիան մեկ այլ մարդու օգտին վարքագծի գործուն շարժառիթ է. բարոյապես դաստիարակված մարդու անհրաժեշտ հատկություն:

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s